Իմ հյուրը պատմաբան, պատմական գիտությունների թեկնածու, Երևանի պետական համալսարանի «Հայոց պատմության» ամբիոնի դոցենտ Հովիկ Գրիգորյանն է։ Մեր զրույցի ընթացքում մենք անդրադարձեցինք Հայոց ցեղասպանության, Մեծ Թուրանի և, առհասարակ, պանթուրքիզմի թեմային՝ քննարկելով թուրքական և ադրբեջանական կողմերի կողմից առաջադրվող այն թեզերը, որոնք, ինչպես պնդում ենք, ՀՀ գործող իշխանությունների՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, և մերձիշխանական շրջանակների կողմից 2018 թվականից սկսած համակարգված կերպով տարածվում են հայ հասարակության շրջանում։
Գում Գափուի ցույցը և պանթուրքիզմի փուլերը
Մենք սկսեցինք մեր զրույցը 1890 թվականի հուլիսի 15-ին Կ.Պոլսում կազմակերպված Գում Գափուի ցույցից։ Սա սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցության կողմից կազմակերպված առաջին զանգվածային բողոքի ակցիան էր, որի նպատակն էր եվրոպական տերությունների ուշադրությունը հրավիրել հայկական հարցի վրա և պահանջել Բեռլինի դաշնագրի 61-րդ հոդվածի իրագործումը։ Ցույցը դաժանորեն ճնշվեց թուրքական իշխանությունների կողմից։
Այնուհետև անդրադարձեցինք պանթուրքիզմի գաղափարախոսությանը, որը, ըստ էության, թուրքալեզու ժողովուրդների ազգային, ռասայական գաղափարախոսություն է։ Այս գաղափարախոսության նպատակն էր Ադրիատիկ ծովից մինչև Չինաստան թուրքալեզու ժողովուրդների համախմբումը մեկ պետական միավորման մեջ։
Պանթուրքիզմի կենսագործման համար նախատեսված էին երեք փուլեր․
1. Առաջին փուլը՝ պանթուրքիզմի գաղափարախոսության իրականացումը միայն ուժեղ Թուրքիայի միջոցով։ Սա պահանջում էր թրքացնել կամ ոչնչացնել կայսրության մյուս ոչ թուրք ժողովուրդներին։
2. Երկրորդ փուլը՝ Օղուզականությունը, որը նախատեսում էր Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Իրանի հյուսիսային շրջանների միավորումը մեկ պետության մեջ։
3. Երրորդ փուլը՝ վերը նշված խնդիրների հաջող կատարումից հետո Մեծ Թուրանի ստեղծումը, որը պետք է տարածվեր Միջերկրական ծովից մինչև Խաղաղ օվկիանոս։
Փաշինյանի քաղաքականությունը և պատմության թակարդը
Մեր զրույցի հիմնական կենտրոնը դարձավ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից հաճախակի կրկնվող հայտարարությունները՝ «կորսված հայրենիքը վերադարձնելու» և «պատմական սահմանների վերականգնման» մասին։ Հովիկ Գրիգորյանը նշեց, որ այս տրամաբանությունը Հայաստանին տանում է 1878 թվականի Սան Ստեֆանոյի կոնֆերանսի ռելսերի վրա, որի անխուսափելի վերջին կանգառը պետականության և հայրենիքի կորուստն է։
Ըստ պատմաբանի՝ այս մոտեցումը սխալ է, քանի որ աշխարհում յուրաքանչյուր երկիր ունի իր պատմությունը, իր արդարությունը և իր կորսված հայրենիքը։ Հայաստանը, նրա խոսքով, պետք է դուրս գա այս «թակարդից», և Փաշինյանի կողմից այս թեզերի կրկնությունը հանդես է գալիս որպես իր իշխանությունն ամրապնդելու միջոց։
«Նեմեսիսը» և Փաշինյանի մոտեցումը
Մենք անդրադարձանք նաև «Նեմեսիս» գործողությանը։ Հովիկ Գրիգորյանը նշեց, որ «Նեմեսիսի» անդամները սպանել են միայն այն մարդկանց, ովքեր կազմակերպել էին հայերի կոտորածը։ Ի տարբերություն դրան, Փաշինյանը, նրա կարծիքով, կրկնում է թուրքական պաշտոնական թեզերը՝ հայկական պատմության և ցեղասպանության հարցում։
Պատմաբանը նաև մանրամասն ներկայացրեց «Նեմեսիսի» գործողության հերոսներից մեկի՝ Սողոմոն Թեհլերյանի հիշողությունները, ով իր նախաձեռնությամբ սպանել էր հայ մատնիչ Հարություն Մկրտչյանին՝ 1915 թվականի ապրիլի 24-ի հրամանների հեղինակին։
Այսպիսով, մեր զրույցը նպատակաուղղված էր վերլուծելու ներկայիս քաղաքական դաշտի և պատմական հիշողության միջև առկա լարվածությունը՝ փորձելով հասկանալ, թե ինչպես են պատմական իրադարձությունները օգտագործվում ներկայիս քաղաքական խաղերում։
