«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության 2026 թվականի ընտրական ծրագրի 10-րդ կետը, որը ներկայացվում է որպես «արժեքահեն հասարակության» մասին դրույթ, իրականում բացահայտում է ոչ թե բարեփոխման, այլ պետական միջամտության քաղաքական նախագիծ՝ ուղղված Հայ Առաքելական եկեղեցուն։
Այս տեքստը պարզապես քաղաքական ճարտասանություն չէ, այլ հասկացությունների տեղաշարժ։ Այն փորձում է ծածկել իր իսկական նպատակը՝ ներկայացնելով այն որպես անհրաժեշտ քայլ՝ «սահմանված կարգով» վերականգնելու համար «սահմանադրական կարգը»։ Սակայն այստեղ է թաքնված հակասությունը. պետություն-եկեղեցի անջատության սկզբունքը, որը սովորաբար ծառայում է եկեղեցու ինքնավարությունը պաշտպանելուն պետությունից, այս տեքստում օգտագործվում է եկեղեցու ներքին կյանքի վրա ազդեցությունն արդարացնելու համար։
Այս նախագծի հիմքում ընկած է հստակ ճանապարհային քարտեզ. առաջին հերթին՝ եկեղեցու գործող առաջնորդի հեռացում, հետո՝ կաթողիկոսական տեղապահի ընտրություն, եկեղեցու կանոնադրության ընդունում և վերջում՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրություն։ Այս գործողությունների զուգահեռ ավելացվում է մեկ այլ, երկրորդականի տպավորություն տվող դրույթ, որը, սակայն, կարող է լինել ամենաուժեղը. հոգևոր ծառայողներին ներառել պետական սոցիալական երաշխիքների և հարկային համակարգում։
Այս քայլը ստեղծում է ֆինանսական կախվածության և վարչական վերահսկողության նոր դաշտ։ Պետությունը, որը հաշվառում է, վերադարձնում է և կառուցում է եկեղեցու նյութական կենսագործունեության հենարանները, վաղ թե ուշ ձեռք է բերում նաև ազդելու գործիքներ։
Ծրագրի առավել նուրբ, բայց նաև մտահոգիչ առանձնահատկությունն այն է, որ այն միջամտությունը ներկայացնում է հենց անջատության լեզվով՝ հավաստիացնելով խղճի և դավանանքի ազատության հարգման մասին։ Սակայն այս ձևակերպումները ժամանակակից քաղաքականության մեջ հայտնի գործիքներ են, որոնք ուժեղ են ոչ թե իրենց ապացուցողական արժեքով, այլ իրենց մշուշոտությամբ։
Այս հարցը հատկապես զգայուն է Հայաստանի համար, որտեղ եկեղեցին պատմականորեն եղել է ոչ միայն դավանանքի, այլ նաև հիշողության, ինքնության և ազգային շարունակականության կրողը։ Այդ պատճառով եկեղեցու մասին խոսքը երբեք չի կարող ամբողջությամբ տեղավորվել զուտ վարչարարական բառապաշարի մեջ։
Այս համատեքստում է առավել ծանր հնչում ծրագրի սոցիալական բաղադրիչը։ Եկեղեցական կյանքի տրամաբանությունը ճանաչող մարդու համար ակնհայտ է, որ նման քայլը միայն սոցիալական բնույթ չունի։ Այն ստեղծում է ֆինանսական կախվածության և վարչական վերահսկողության նոր դաշտ։
Այս ամենը փաթեթավորվել է «սահմանված կարգով» ձևակերպմամբ՝ ստեղծելով օրինականության տպավորություն։ Սակայն այստեղ ևս հակասությունն ակնհայտ է. եկեղեցին ունի իր ներքին կանոնական կառուցվածքը, իր ընտրական կարգերը։ Պետական ուժը, որը հայտարարում է, թե կձեռնարկի եկեղեցու առաջնորդի հեռացման քաղաքական նախագիծ, արդեն իսկ իրեն դնում է արտաքին դերակատարի կարգավիճակում։
Այսպիսով, խնդիրը միայն այն չէ, թե արդյոք ծրագրի 10-րդ կետը համարձակ է, թե քաղաքականորեն շահավետ։ Խնդիրը խորքում այլ է. այն փոխում է պետության և հոգևոր կյանքի հարաբերության սահմանումը։ Այն եկեղեցին տեսնում է ոչ թե որպես ինքնուրույն ավանդություն ունեցող համայնք, այլ որպես վերակառուցման ենթակա տարածք։ Եվ հենց այդ պատճառով էլ այս տեքստը պետք է կարդալ ոչ թե որպես ընտրական խոստում, այլ որպես ապօրինի հավակնության փաստաթուղթ։
